Millî İstihbarat Teşkilatı’nın (MİT) resmi internet sitesindeki "Özel Koleksiyon / Belgeler" arşivinden yayımlanan 7 Ağustos 1933 tarihli gizli istihbarat raporu, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Doğu Karadeniz ile Erzurum hattında yaşanan dikkat çekici bir güvenlik takibini ortaya koydu.
MİT’in öncülü olan Milli Emniyet Hizmeti Riyâseti’ne (MAH) Erzurum B Amirliği tarafından gönderilen tarihi belgede; Trabzon-Gümüşhane güzergâhı ile stratejik öneme sahip Zigana Dağları çevresinde "botanik araştırması" adı altında aylarca inceleme yapan yabancı uyruklu araştırmacıların faaliyetleri ve Türk istihbarat birimlerinin yürüttüğü nefes kesen takip detaylarıyla yer aldı.
Milli Emniyet Hizmeti Riyâseti’ne Gönderilen Gizli Raporun Şifreleri
Erzurum B Amirliği imzasıyla merkeze iletilen gizli raporda, Doğu Karadeniz kıyılarından iç kesimlere uzanan stratejik geçiş noktalarında saha çalışması yapan yabancı uyruklu botanikçilerin durumu mercek altına alındı.
Belgede, özellikle Trabzon’dan başlayarak Maçka ve Zigana geçidi üzerinden Gümüşhane ile Erzurum hattına uzanan kritik güzergâhta bitki ve doğa incelemesi bahanesiyle dolaşan yabancı seyyahların hareketlerinin güvenlik birimlerince şüpheli bulunarak yakından izlendiği kaydedildi.
"Günde 30 Kilometre Geziyor, Dağlara Tırmanıyorlardı; Görevlilerimiz Ayak Uyduramadı"
İstihbarat belgesinde en dikkat çekici ayrıntılardan biri, 1930 yılında bölgeye giriş yapan iki yabancı botanikçiye yönelik uygulanan saha takibinde yaşandı. Yabancı araştırmacıları gözetim altında tutmak ve yaptıkları çalışmaların gerçek mahiyetini anlamak amacıyla bölgeye bir istihbarat memuru ile vilayetin ziraat müdürü refakatçi olarak görevlendirildi.
Ancak görevlendirilen iki devlet memuru, sarp arazi şartlarında adeta birer dağcı gibi hareket eden araştırmacıların fiziksel temposuna sadece üç gün dayanabildi. Raporu kaleme alan istihbarat yetkilisi, görevlilerin takibi bırakmak zorunda kalmasını belgede şu çarpıcı sözlerle kayda geçirdi:
"Onlar günde 30 kilometre geziyor, sarp dağlara tırmanıyorlardı. Üç günlük refakatin ardından görevlilerimiz geri dönmek zorunda kaldı. Hülâsa ne olduklarını ve ne yaptıklarını fennî (bilimsel) bir şekilde tezahür ettirmek mümkün olamadı."
Hanın 300 Metre Doğusundaki Gizemli İki Küçük Mavi Çadır
Tarihi belgede, araştırmacıların bölgedeki konaklama ve kamp alışkanlıklarına dair şüphe uyandıran fiziki gözlemler de aktarıldı. Botanikçilerin bölgede bir handa konaklamalarına rağmen, hanın yaklaşık 300 metre doğusuna iki küçük mavi çadır kurdukları tespit edildi. Raporu hazırlayan yetkili, bu çadırların hangi maksatla kurulduğunun ve içeride ne tür çalışmalar yürütüldüğünün tam olarak belirlenemediğini kaydetti.
Ayrıca yetkililerden Ali Galip Bey, araştırmacılardan bölgede yürüttükleri bilimsel çalışmaların içeriğini yazılı olarak idareye bildirmelerini talep etti. Yabancı araştırmacılar ise uzun süren saha incelemelerini kısa bir metinle özetlemenin güç olduğunu savunarak, ülkelerine döndükten sonra yayımlayacakları bilimsel eserlerden birer nüshayı Türkiye’ye göndereceklerini beyan etti.
1933’te Zigana’ya Gelen İki İngiliz İçin "Uzman Heyeti" Önerisi
Raporda dikkati çeken bir diğer önemli bölüm ise 1933 yılının Nisan ayı sonunda Trabzon’a giriş yapan iki İngiliz araştırmacı oldu. Maçka ve Maçka-Zigana hattında aylar boyunca kesintisiz saha incelemesi yapan bu iki İngiliz botanikçinin, raporun kaleme alındığı Ağustos 1933 itibarıyla Zigana Dağları’ndaki faaliyetlerini hâlâ sürdürdüğü bildirildi.
Yüzeysel gözetimlerin bilimsel veya istihbari faaliyetleri deşifre etmekte yetersiz kaldığını vurgulayan rapor yazarı, merkez teşkilatına şu kritik önerilerde bulundu:
Alan Uzmanı Refakati: Zigana çevresinde aylarca çalışan iki İngiliz araştırmacının gerçekte bitki mi topladığı yoksa harita ve stratejik arazi etüdü mü yaptığının anlaşılabilmesi için ilgili bakanlıklardan görevlendirilecek bir veya iki bilim insanının kendilerine eşlik etmesi istendi.
Kurumlar Arası Erken İstihbarat Ağı: Dışişleri Bakanlığı, emniyet birimleri ve mülki idarelerin bölgeye gelen yabancı seyyahlar hakkındaki bilgileri gecikmeksizin Milli Emniyet Hizmeti Riyâseti ile paylaşması talep edildi.
