Gümüşhane Türk Ocakları Şubesi ile Gümüşhane Kültür Sanat Kulübü iş birliğinde düzenlenen Ocakbaşı Kültür Sohbetleri’nin 73’üncüsü, "Doğumlarının 150. Yılında Düşünce Dünyamızın İki Büyük Siması: Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura" başlığıyla gerçekleştirildi. 20 Kasım 2026 Cuma günü saat 19.00’da Atsız Kültür Evi’nde düzenlenen sohbete konuşmacı olarak şair-yazar Talat Ülker katıldı


Etkinlikte 1876 doğumlu iki büyük düşünür olan Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura’nın hayatlarındaki kırılma noktaları, fikir dünyaları ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş felsefesine yaptıkları katkılar ele alındı.

Konuşmasında Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura’nın fikirlerinin bugün hâlâ tartışılmasının temel nedenine değinen Talat Ülker, Türkiye’de milliyet ve kimlik tanımlamaları üzerindeki arayışların sürdüğünü belirtti. 1924 Anayasası’ndan itibaren Türkiye Cumhuriyeti Devleti’ne vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkesin Türk kabul edilmesinin evrensel bir hukuki çerçeve sunduğunu ifade eden Ülker, buna karşın toplumsal zihinde inanç, mezhep ve etnik köken üzerinden farklı anlamlandırmaların devam ettiğini söyledi.

"Millet" kelimesinin tarihsel ve kavramsal serüvenini anlatan Ülker, kelimenin Arapçada aynı inanç değerlerine sahip insan topluluğu anlamına geldiğini, Tanzimat ve Fransız İhtilali sonrasında ise ortak kültürel değerler ve ortak dil etrafında birleşmiş toplulukları ifade eden sosyolojik bir kavrama dönüştüğünü belirtti. Türkiye’de İslamcı ve milliyetçi düşünceler arasında bu kavramın farklı çağrışımlarla kullanılmasının günümüzdeki tartışmalara da zemin hazırladığını kaydeden Ülker, Nutuk’ta "Türk milleti" ifadesinin sıkça yer almasına rağmen farklı kesimlerin Atatürk ve milliyet algısının birbirinden ayrışabildiğine dikkat çekti.

Atatürk’le İlişkileri: Akçura ve Gökalp’in Farklı Seyri
Her iki düşünürün de Mustafa Kemal Paşa’nın fikir dünyasının oluşmasında ve Cumhuriyet kurumlarının şekillenmesinde derin izler bıraktığını vurgulayan Talat Ülker, Atatürk’le ilişkilerinin farklı seyrettiğini aktardı. Ülker, Kazan doğumlu Yusuf Akçura’nın 1920 yılında Ankara’ya gelerek Milli Mücadele’ye katıldığını ve 1935’teki vefatına kadar Atatürk’ün yanında siyasi danışman olarak görev yaptığını belirtti.

Diyarbakır doğumlu Ziya Gökalp’in Atatürk’le ilişkisinin ise fikri planda çok güçlü olmasına karşın siyasi süreçler bakımından daha hassas ilerlediğini ifade eden Ülker, Mustafa Kemal Paşa’nın Gökalp’in Malta sürgününden kurtulmasını sağladığını, ancak İttihatçı geçmişi nedeniyle meclisteki dengeleri gözeterek ilk aşamada Ankara’da kalmasını istemediğini söyledi. Gökalp’in bir süre Diyarbakır’da kaldıktan sonra Eğitim Komisyonu Başkanı olarak Ankara’ya davet edildiğini ve 1924’ün sonlarında vefat ettiğini hatırlattı.

Ziya Gökalp’in Hayatı, Kırılma Noktaları ve Fikir Dünyasını Şekillendiren İsimler
Ziya Gökalp’in Çemişgezekli bir aileye mensup olarak 1876’da Diyarbakır’da dünyaya geldiğini belirten Talat Ülker, Gökalp’in kökenine ilişkin tartışmalara bizzat kendi yazılarıyla açıklık getirdiğini, aile köklerinin Buhara’ya dayandığını ve Türkmen olduklarını ifade ettiğini aktardı. Ülker, gençlik yıllarında tasavvuf kültürü ile Dr. Abdullah Cevdet üzerinden tanıştığı pozitivist ve materyalist fikirler arasında yoğun bir zihinsel buhran yaşayan Gökalp’in intihar girişiminde bulunduğunu, Dr. Abdullah Cevdet ve Rus bir hekim tarafından yapılan müdahaleyle hayata döndürüldüğünü anlattı.

Talat Ülker, Gökalp’in fikir dünyasının inşasında üç önemli ismin belirleyici rol oynadığını ifade etti. Gökalp’in babası Tevfik Efendi’nin, Namık Kemal’in vefat ettiği gün 12 yaşındaki Ziya’ya onun şiirlerini okuyarak milli heyecanı aşıladığını belirten Ülker, Tevfik Efendi’nin oğlunun Avrupa’ya gönderilmesi yönündeki aile baskısına karşı çıkarak Doğu’nun inanç ve değerleri ile Batı’nın ilminin birlikte öğrenilmesi gerektiğini savunduğunu aktardı. Ülker, Tevfik Efendi’nin "Hakikat ne tam olarak bizde ne tam olarak Batıda; hakikat ikisinin bir arada düşünülmesinde" sözünün Gökalp’in okuma ve düşünce seferberliğinin temelini oluşturduğunu vurguladı. Diyarbakır’a salgın hastalıkla mücadele için gönderilen Rum asıllı Osmanlı hekimi ve tarih öğretmeni Doktor Yorgi’nin ise bir toplumu tanımadan inkılap yapılamayacağı fikrini aşılayarak Gökalp’i sosyolojiye yönlendirdiğini ifade eden Ülker, öğrencilik yıllarında tutuklanarak Bekirağa Bölüğü’nde yattığı dönemde tanıştığı meşrutiyetçi ve inkılapçı Naim Efendi’nin de millet uyanmadan ve özgür basın oluşmadan meclis kurmanın tek başına yeterli olmayacağı düşüncesiyle Gökalp’e rehberlik ettiğini dile getirdi.

Genç Kalemler, Sosyoloji ve Kültür-Medeniyet Tartışması
Kısa ömrünün önemli bir bölümünü hapis ve sürgünlerde geçirmesine rağmen Ziya Gökalp’in ardında dev bir külliyat bıraktığını belirten Ülker, Selanik’te Ömer Seyfettin ile birlikte öncülük ettikleri Genç Kalemler ve Yeni Lisan hareketinin bugünkü Türkçenin oluşumunda dönüm noktası olduğunu söyledi. Gökalp’in İttihat ve Terakki Sultanisi’nde ilk kez sosyoloji dersleri vererek Türkiye’de sosyolojinin ve Türkoloji çalışmalarının kurucu isimlerinden biri haline geldiğini kaydetti.

Malta sürgününde dahi Osmanlı aydınlarına ve subaylarına sosyoloji, kültür ve medeniyet seminerleri veren Gökalp’in "Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak" eserine değinen Ülker, Gökalp’in bu üç unsurun birbiriyle çelişmediğini savunduğunu ifade etti. Ancak Gökalp’in kültürü ("hars") manevi değerler, medeniyeti ise bilim ve teknoloji olarak kesin sınırlarla ayırmasının daha sonra Nurettin Topçu, Nevzat Köseoğlu, Galip Erdem ve Seyyid Ahmet Arvasi gibi düşünürlerce eleştirildiğini belirten Ülker, teknolojinin ve maddi hayatın da bir kültür ürettiğine dair yaklaşımları örneklerle açıkladı.

"Türkçülüğün Esasları", Dil, Estetik ve Dini Hayat Tartışmaları
1923 yılında Diyarbakır mebusu olarak İkinci Meclis’te görev yapan Gökalp’in yayımladığı "Türkçülüğün Esasları" kitabının Cumhuriyet’in kurucu kadroları üzerindeki etkisine işaret eden Talat Ülker, Atatürk’ün Gökalp için söylediği "Bedenimin babası Ali Rıza Efendi, hissiyatımın babası Namık Kemal, fikirlerimin babası da Ziya Gökalp’tir" sözünü hatırlattı. Eserin "Türkçülüğün Mahiyeti" ve "Türkçülüğün Programı" olmak üzere iki ana bölümden oluştuğunu anlatan Ülker, program bölümünde yer alan dilde, estetikte, ahlakta, hukukta, felsefede ve dinde Türkçülük başlıklarını ayrıntılı biçimde değerlendirdi.

Osmanlı Türkçesinin ağır yapısından sade ve milli bir dile geçişin önemini vurgulayan Ülker, sanatın estetik olguya bağlı kalarak duygu ve düşünceleri hayranlık ve heyecan uyandıracak biçimde ifade etmek olduğunu belirtti. Ressamın ışık ve gölgeyle, şairin ve mimarın da kendi malzemesiyle aynı estetik arayışı sürdürdüğünü dile getiren Ülker, felsefenin bir alt dalı ve "güzellik bilimi" olan estetiğin Birinci Dünya Savaşı’ndaki yaralanmalarla birlikte tıptaki "estetik cerrahi" kavramına ve zamanla gündelik dilde farklı bir anlam dünyasına taşındığını anlattı. Gökalp’in "estetik Türkçülük" ile milli bir sanat inşa etmeyi amaçladığını ifade eden Ülker, Cumhuriyet’in kuruluş döneminde ezan ve ibadetin Türkçeleştirilmesi, Kur’an meal ve tefsirleri ile kadının toplumsal hayattaki yeri ve örtünme gibi konularda yoğun tartışmalar yaşandığını kaydetti. Ülker, Türkçe ezan uygulamasının ölçüsünün kaçırıldığını düşündüğünü ancak bugün toplumsal tartışmaların ve başörtüsü gibi meselelerin eskisine kıyasla daha yumuşak bir zeminde ele alınabildiğini söyledi.

Üstün Yeteneklilerin Eğitimi ve Türk Ocağı Mirası
Ziya Gökalp’in 1911’den vefat ettiği 1924 sonuna kadarki süreçte Türk Ocağı’nın kurucu heyeti içinde yer alarak önce İttihat ve Terakki’nin, ardından Cumhuriyet’in fikir hayatında belirleyici bir "akıl ocağı" ve "başhoca" gibi rol üstlendiğini belirten Talat Ülker, Yahya Kemal’in İttihatçılar için kullandığı nitelemelere atıfla Gökalp’i "akıllı deli" ve büyük bir deha olarak tanımladı. Ömer Seyfettin, Abdullah Tukay ve Şeyh Galip gibi kısa ömürlü ama büyük eserler bırakan isimleri örnek gösteren Ülker, erken yaşta kaybedilen değerlerin ardından duyulan "keşke"lerin tarihi değiştirmeyeceğini ifade etti.

Üstün zekâlı ve yetenekli öğrencilerin diğer öğrencilerle aynı sınıf ortamında eğitilmesinin eğitim tarihinin kadim meselelerinden biri olduğunu vurgulayan Ülker, Gümüşhane Lisesi’nde görev yaptığı yıllarda yaşadığı bir anıyı paylaştı. VakıfBank müdürünün oğlu olan ve derste anlatılanları ilk seferde kavrayan Oğuzhan adlı öğrencinin, tekrar yapılmasından duyduğu rahatsızlığı dile getirdiğini anlatan Ülker, bir sonraki derste bir aylık konuyu kısa ve öz cümlelerle peş peşe aktardığını ancak öğretmenin sınıfın genel ortalamasını da gözetmek zorunda olduğunu belirtti.

Kazan’dan Ankara’ya Yusuf Akçura ve Fikir Farkları
Sohbetin devamında 1890-1920 yılları arasında Çarlık ve komünist Rusya’dan kaçarak İstanbul’a gelen Türkistan, Tataristan ve Kırım kökenli aydın kadrosuna dikkat çeken Talat Ülker; Yusuf Akçura, Sadri Maksudi Arsal, Ahmet Caferoğlu ve Zeki Velidi Togan gibi isimlerin Türkçülük ve Turancılık düşüncesindeki yerini anlattı. Altınordu Hanlığı’nın ardından kurulan Kazan Hanlığı’nın merkezi ve bugünkü Tataristan’ın başkenti olan Kazan’ın tarihsel önemine değinen Ülker, Korkunç İvan’ın 1552’deki işgali ve Süyün Bike’nin direnişi ile trajik akıbetine ilişkin rivayetleri de aktardı.

1876’da Kazan’da doğan ve 1883’te babasının vefatının ardından annesiyle birlikte İstanbul’a göç eden Yusuf Akçura’nın askeri okullardaki öğrencilik ve subaylık yıllarında hürriyet ve milliyet fikirleri nedeniyle tutuklanıp sürgüne gönderildiğini anlatan Ülker, Akçura’nın daha sonra Fransa’da tarih eğitimi aldığını belirtti. Birinci Dünya Savaşı’nın ardından İttihatçılara yönelik yargılamalar nedeniyle İstanbul’a dönemeyen Akçura’nın 1918-1921 arasında Kazan’da bulunduğunu, 1920 sonlarında Milli Mücadele’ye katılmak üzere Ankara’ya geldiğini ve Mustafa Kemal Paşa tarafından milletvekili seçilmesinin yanı sıra Türk Tarih Kurumu’nun kurucu genel başkanı olarak görev yaptığını söyledi.

Akçura’nın 1903’te kaleme alıp 1904’te Kahire’de yayımlanan "Üç Tarzı Siyaset" makalesinin Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük fikirlerini karşılaştırması bakımından dönüm noktası olduğunu ifade eden Ülker, imparatorluğun dağılma sürecinde Osmanlıcılık ve İslamcılığın devleti kurtarma gücünü yitirdiğini savunan Akçura’nın ortak bir soy, dil ve kültür temelinde Türkçülüğü öne çıkardığını aktardı. Rusya’da II. Katerina döneminden itibaren Türk topluluklarının "Rusya Müslümanları" olarak adlandırılmasına karşı Gaspralı İsmail Bey’in öncülüğünde gelişen "dilde, fikirde, işte birlik" anlayışı ve Türk kimliği vurgusunun Akçura’da daha belirgin olduğunu kaydeden Ülker; Gökalp’in ise milleti dil, kültür, ortak terbiye ve inanç değerleri üzerinden tanımladığını, biyolojik ırk vurgusunu öne çıkarmadığını ve Ziya Gökalp’in "Biyolojik ırk sadece yarış atlarının soy özellikleri kaybolmasın diye önemlidir" yaklaşımıyla soycu anlayıştan ayrıldığını belirterek sohbeti tamamladı